GDY DZIECKO NIE MÓWI "R"- część 2
(rotacyzm)

W większości przypadków rotacyzmu prowadzi się ćwiczenia wstępne, których celem jest doprowadzenie do wibracji czubka języka. Do podstawowych ćwiczeń należą:
Ćwiczenia języka:
1. „Sklejanie pierogów” – nagryzanie brzegów języka zębami (masaż) i rozciąganie języka).
2. „Wyżymaczka” – przeciskanie języka przez maksymalnie zbliżone do siebie zęby.
3. „Łopatka” – wysuwanie szerokiego języka z buzi nie dotykając zębów.
4. „ Konik” – kląskanie czubkiem języka o podniebienie twarde (zmiana układu warg jak przy głosce u - i.
5. „Zaczarowane miejsce” – odklejanie czubkiem języka z przedniej części podniebienia twardego chrupki, opłatka, czekolady, nutelli, kropli miodu, itp.
6. Przytrzymywanie czubkiem języka, ssanie cukierka pudrowego lub naśladowanie.
7. Zdmuchiwanie skrawka papieru umieszczonego na czubku języka.
8. „Młotek” – szybkie wypowiadanie głoski [l] dotykając czubkiem języka o górny wałek dziąsłowy.
9. „Trzepanie dywanów” – szybkie i kilkukrotne uderzanie językiem o górną wargę wybrzmiewając [ly].
10. „Piosenkarz” – śpiewanie różnych melodii na sylabach, poruszając jedynie językiem – nie brodą, przy szeroko otwartych ustach:
la, la, la,
lo, lo, lo,
le, le, le,
lu, lu, lu,
ly, ly, ly.
11. Wypowiadanie zbitki sylabowej lalolule najpierw wolno, potem coraz szybciej.
12. „Chiński język” - wypowiadanie zbitek sylabowych – szybko i kilkakrotnie:
nalapatada,
nolopotodo,
nelepetede,
nuluputudu,
nylypytydy.
13. „Traktor” – wielokrotne, coraz szybsze wypowiadanie zbitki bd, a następnie sylab:
bda, bdo, bde, bdu, bdy,
pta, pto, pte, ptu, pty,
bda – pta,
bdo – pto,
bde – pte,
bdu – ptu,
bdy – pty.
14. „Paplanie” – wielokrotne coraz szybsze wypowiadanie:
tedamwa,
tat tedat,
ente dente,
lelum polelum,
ble, ble, ble,
tla, tlo, tlu.
15. „Karabin maszynowy” - wielokrotne, energiczne wypowiadanie [ttt], [ddd], [td] [tdn] (najpierw wolno, potem coraz szybciej) dotykając czubkiem języka o górny wałek dziąsłowy przy szeroko otwartych ustach, potem sylaby:
te, te, te,
ty, ty, ty,
de, de, de,
dy, dy, dy.
A następnie zbitki sylabowe:
teda – teda,
tede – tede,
tedo – tedo,
tedu – tedu,
tedy – tedy.
16. Wypowiadanie rymowanki - głoska [t] wymawiana w sposób przytępiony, tzn. z językiem na podniebieniu:
Kto to tutaj tak tupie?
To tato tutaj tak tupie.
Ach, tato tutaj tak tupie!
17. „Piła” - wybrzmiewanie przedłużonego [d] z równoczesnymi energicznymi, poziomymi ruchami palcem po wędzidełku podjęzykowym.
18. „Suszarka” – mocne dmuchanie na czubek języka uniesiony do wałka dziąsłowego, aż do pojawienia się tr.
19. „Zepsuty traktor” – mocne akcentowanie głoski [t] w czasie wybrzmiewania zbitek tll, tll, trl najpierw szeptem, potem głośno.
20. „Mały ptaszek uczy się śpiewać” – powtarzanie sylab szeptem, a następnie głośno:
la, la, la, trla,
lo, lo, lo, trlo,
lu, lu, lu, trlu,
le, le, le, trle,
ly, ly, ly, trly,
li, li, li, trli.
21. „Śpiew ptaków” – szeptem i głośno wypowiadanie trla, trlo, trle, trlu, trly.
22. Wyrazy dźwiękonaśladowcze – naśladowanie odgłosów zaczynając od szeptu:
gra na trąbce – tra ta ta, tru tu tu, tre te te,
zepsuty karabin maszynowy – tr tr tr, dr dr dr,
groźny pies – wrr, wrr, wrr,
traktor – tur tur tur, tyr tyr tyr, pyr pyr pyr,
fruwające ptaki – fru, fru, fru,
ćwierkające wróble – ćwir, ćwir, ćwir,
świnka – chrum, chrum,
zatrzymanie konia – pr, pr,
śpioch – chr, chr, chr,
dzwonek – dryń, dryń,
szorowanie zębów – szuru, szuru,
zapalanie światła – pstryk,
pękający balonik – trach,
wrona – kra, kra,
samochód – brum, brum.
Proponowane dalsze działania:
Gdy czubek języka jest już wystarczająco sprawny i nie ma wad w budowie anatomicznej narządów mowy, musimy wybrać najodpowiedniejszy dla danego dziecka sposób wywołania tej głoski. Możemy;
· próbować wywołać wibrację poprzez zbliżenie języka do podniebienia twardego , dziecko nabiera powietrze przez nos , wydycha ustami , starając się trzymać język na podniebieniu
· próbować wywołać [r] z [ż] ; przy wypowiadaniu głoski [ż] staramy się obniżyć dziecku żuchwę , przy czym ono próbuje cały czas trzymać język na górze ( zabawa w siłowanie się) . Mięśnie żuchwy powinny być rozluźnione .
· lekko podbijać brodę , podczas gdy dziecko wymawia głoskę [l].
Utrwalanie głoski [r]
· utrwalanie dźwieku w sylabie:
- nagłosie :ra, ro, ru, re, ry
- śródgłosie; ara, oro, uru, ere, yry
- w wygłosie; ar, or, ur, er, yr
· utrwalanie dźwięku w wyrazie:
- trawa, trapez, tratwa, trafić. troje, trud, trójka, trójkąt, truskawka. tren, treść, trybuna
- dratwa, dramat, drabina, droga, drobny, druk, druh, drut, drób, drugi, drużyna, drewno
- futro, jutro, futryna, patrol, opatrunek, wątroba, piętro, cytryna, strach, strona, stryj, strych, siostra
- praca, pralka, prom, proca, prośba, brat, broda, bruk, brudny, kra, kraj, kratka, krowa, kropla, kromka, król, kruk, krew, kreda
- teatr, metr, litr, wiatr, centymetr
- rak, rama, radio, ranek, ratunek, rakieta, rok, ropa, rola, rondel, rolnik, robak rów, rój, ród, ruch, ruina, rulon, różnica, rumianek, rebus, renta, reszta, rejon, rekin, reguła, redakcja, ryk, rym, rytm, ryba, rynek, rysunek
- para, aparat, parasol, korona, jezioro, orać, obora, kora, pora, skorupa, piorun, korek, wtorek, fura, skóra, dziura, figura, biuro, pióro, nurek, teren, litera, siekiera, żyrafa
- karp, alarm, arkusz, latarka, artysta, sarna, port, tort, urlop, urok, serce
- żar, dar, smar, ciężar, katar, aktor, autor,
- bór, chór, mur, zbiór, otwór, dyżur, kaptur, ser, ster, numer, plaster, cukier, lakier, puder, wir, parter, srebro, rura, bariera, jarmark, marmur, traktor, rabarbar
· utrwalanie głoski [r] w zdaniu:
- trudna praca, trębacz trąbi, drobny groch, zdrowy królik, otwarta brama, dobra cytryna, drogie futro, program radiowy, drugie piętro, gruby drut, tramwaj ruszył
To ogrodzenie zrobione jest z drutu.
Tereska karmi kury.
W ogrodzie rosną czerwone róże .
Romek naprawia stary rower.
Po trawie chodzi czarny kruk.
Przed fabryką rowerów stoi traktor.
Robotnicy naprawiają tory tramwajowe.
· ćwiczenia utrwalające głoskę [r] w wierszykach, piosenkach , wyliczankach
“Trąbki Rysia”
Rysio cztery trąbki ma i na każdej pięknie gra.
Na pierwszej gra: tra, tra, tra.
Na drugiej gra: tru, tru, tra.
Na trzeciej gra: tre, tre, tra.
Na czwartej gra: try, try, tra.
Rysio brata Jurka ma, razem z bratem gromko gra:
tra, tre, tra,
tra, tru, tra,
tre, tro, tra,
tra, try, tra.
Rysio cztery siostry ma, każda sama pięknie gra.
Marta gra: tru, tro, tra,
Renia gra: tre, try, tra,
Irka gra: try, tro, tra,
Krysia gra: tru, tre, tra.
Gdy rodzeństwo razem gra
słychać gromkie:
tram – tarara
trem – tarara
trym – tarara
trum – tarara
trom – tarara.
“Rozgadana papuga”
Siedzi papuga na murku na niewielkim podwórku.
Gapi się na świat i mówi tak:
trawa, tratwa, trąbka, brat, broda, brudny, brama, tran.
Potem jedno oko mruży i znów mówi do kałuży:
droga, drugi, drab, drużyna, prośba,
prędkość, pręt, drabina.
Kręci głową macha skrzydłem i powtarza mi różne
słowa z głoską [r].

“Tr”
Ma je lustro, futro, trawa,
tron, trolejbus i potrawa.
Na trybunie razem stoją,
trochę się wiatraka boją.
Oblizują miodu plastry,
dwie literki, prawie siostry.
Sok z truskawek popijają
i na trawce w berka grają.

“Brama i kwiatki”
Posadził brat przy bramie bratki.
Bratowa zaś- dwa bławatki.
Bratanek bije im brawa,
bo pięknie wygląda brama.

“Broszka”
Bronce brat broszkę dał,
jeszcze jedną broszkę miał.
– Oddaj Bronku broszkę tę,
mej bratowej- Bronka chce.
Ale Bronek brew unosi:
– Żona broszek ma nie nosi.
Oddam zatem broszkę tę
jeszcze jednej siostrze mej.

“Broszka”
Mała Bronka nabroiła,
piękną broszkę gdzieś zgubiła.
Broszka szybko się znalazła-
do imbryka Bronce wpadła.

“Krowie spotkanie”
Krowa krowę spotkała, krowią nogę jej podała.
Powitanie krótkie było, krowim “muu” się skończyło.
Odtąd zgodnie krowy dwie, kręcąc buzią pasą się.

“Kruczek i kruki”
Piesek Kruczek dumnie kroczy,
bo przegonił kruki w nocy.
Kruki owe, mówiąc między nami,
chciały okraść kram z krewetkami.

“Kr…”
Ma je królik i krateczka, okręt, kropka i kromeczka.
Kraków często odwiedzają, chętnie kraby zajadają.
Dobrze znają króla Kraka z krukiem tańczą krakowiaka.

“Jakie to literki?”
Ma mnie kredyt, kret, kreskówka.
Ma też kryształ, kruk, kremówka.
Krakowiaka umiem tańczyć,
często chodzę do krawcowej
i mam krawat kolorowy.

“Grab i drab”
Na grabie siedzi szpak
i po grecku mówi tak:
– Stoi sobie w lesie grab,
pod tym grabem leży drab,
leży drab, a kilka os
gryzie draba prosto w nos.
Zagniewany wstaje drab,
patrzy w koło, widzi- grab,
a na grabie siedzi szpak
i po grecku mówi tak…

“Mrówka i krówka”
Polną dróżką idzie mrówka,
a tuż za nią kroczy krówka.
Wracaj krówko na pastwisko,
omiń mrówkę i mrowisko!

“Wrona do wrony”
Wrona wronę dziś spotkała
i tak do niej zakrakała:
“Na zakupy mam ochotę,
gdyż mam wroni bal w sobotę.
Kupię sobie frak z frędzlami
i sukienkę z falbankami”.

“Wrona”
Proszę Pana, pewna wrona, na gawrona obrażona,
Do Wrocławia frunąć chciała, ale trasę zapomniała.
“Samej do Wrocławia smutno. Chyba bliżej będzie Kutno.
Zdążę jeszcze Wrocław schodzić i z gawronem się pogodzić”.

“Wyliczanka”
Skacze sroka koło sroczki, pokazuje czarne boczki.
Przy źródełku źrebak bryka, cieszy się, że kwitnie gryka.
Raz, dwa, trzy! Szukasz Ty!

“U źródełka”
U źródełka źrebak stoi, zimnej wody pić się boi.
– Napij się źrebaczku tej źródlanej wody,ta źródlana woda
zdrowia Tobie doda!
– Napij się źrebaczku tej źródlanej wody,
przezroczystej wody, wody dla ochłody!

“Rybaczki”
Ryba rybie radę dała: “moja rybo doskonała,
dzisiaj łuski już niemodne.
Radzę ci- kup rybie spodnie”.
Ryba rybę posłuchała, rybie
spodnie przymierzała.
Rak kupował ręcznik właśnie: “Rety!- krzyczy.- Rety!-
Wrzaśnie.
– Ryba rybie spodnie mierzy!
Czy dla raka jest pancerzyk?”
Odtąd nową modę szerzą: ryba, rak i reszta zwierząt.

“Pantera i afera”
W ZOO afera, bo uciekła pantera.
Teraz generał wyciera futerał,
pistolet opiera, cel sobie wybiera.
Ale pantera – cóż za maniera-
oczy przeciera i się upiera,
że ona nigdzie się nie wybiera.

“Motorek i Radek”
Radek swego brata prosi, by naprawił mu motorek.
Teraz Radek klocki wozi i
znów wrócił mu humorek.

“Rrrymowanka”
Ryba, rower, rak, rakieta,
radar, rolka, rynna, rów,
ryż, rabarbar i roleta,
to na R plejada słów.
Bo R drży, bo R warczy,
R to trudna jest literka,
czasem chęci nie wystarczy
by ją mówić jak spikerka.
Lecz kto ćwiczy ją wytrwale,
łamiąc język przez dni wiele,
ten i mówi ją wspaniale.
Tak więc, ćwiczmy przyjaciele.
Ryba, rower, rak, rakieta,
radar, rolka, rynna, rów,
ryż, rabarbar i roleta.
Warcz młodzieńcze – bywaj zdrów.

“Rrrr”….
Czarna krowa w kropki bordo
gryzła trawę kręcąc mordą.
Kręcąc mordą i rogami
gryzła trawę wraz z jaskrami.
“Czarna krowo ,nie kręć rogiem,
bo ja pieróg jem z twarogiem:
gdy tak srogo rogiem kręcisz,
gryźć pieroga nie mam chęci.”
“Jedz bez trwogi swe pierogi,
nie są groźne krowie rogi.
Jestem bardzo dobra krowa
rodem z miasta Żyrardowa.
Raz do roku w Żyrardowie
pieróg z grochem dają krowie.
Więc mi odkraj róg pieroga,
a o krowich nie myśl rogach.
Ja ci również radość sprawię:
Jaskry ,które rosną w trawie,
zręcznie ci pozrywam mordą,
czarrną morrdą w krropki bordo.

“Myszka i kotek”
Szara myszka w norce siedzi,
cicho siedzą jej sąsiedzi,
bo przed norką kotek bury,
już prostuje swe pazury.
Już zagląda do tej norki,
bada łapą dwa otworki.
Nagle zdrętwiał kotek bury,
z norki wyszły dwa… pazury!

“Robaczek i raczek”
Mały robaczek ma zielony kubraczek,
a mały raczek ma czerwony fraczek.
Gdy mały robaczek cerował kubraczek,
to czerwony raczek podarł swój fraczek.

“Kurka i burek”
Szara kurka ucieka z podwórka.
Boi się bardzo groźnego Burka.
Bo groźny Burek nie lubi kurek,
gdy widzi kurki, to ostrzy pazurki.

Wicher i beret”
Darkowi z czubka głowy
porwał wicher beret nowy.
Tańczy wicher z nim oberka,
Darek smutnie na nich zerka.

“Baran”
Przyszedł baran do barana
i powiada: “Proszę pana nogi bolą mnie od rana,
pan mnie weźmie na barana.”
Baran tylko głową kręci:
“Nosić pana nie mam chęci.
Ale znam pewnego wilka,
który nosił razy kilka”.
Trwoga padła na baranów:
“Dobrze nad tym się zastanów,
wiesz, co było swego czasu?
Nie wywołuj wilka z lasu”.
Baran słysząc to zbaraniał,
baran dłużej się nie wzbraniał,
i choć rzecz to niesłychana,
wziął barana na barana.
· automatyzacja poprawnej wymowy w mowie spontanicznej, opow. Ilustracji, historyjek obrazkowych, rozmowy kierowane
· ćwiczenia utrwalające z wykorzystaniem komputera
Nic nie zastapi wizyty u logopedy, ale w tak trudnym dla nas czasie, ćwiczenia przez nas proponowane, mogą wspomóc i przyspieszyć naturalny proces rozwoju mowy. 

Beata Byczyńska- Gruca;
Halina Krzysztofińska